Hãy quên đi mọi thứ mà Hollywood đã từng dạy bạn về cá mập. Chúng không phải là những cỗ máy ăn thịt, nghiền nát xương vô tri—chủ yếu là vì chúng thậm chí còn không có xương!
Nếu bạn đi sâu vào khoa học thực sự về cá mập, bạn sẽ tìm thấy một thế giới đầy những con cá phát sáng, những kẻ ăn salad và những gã thực sự chỉ biết thức dậy và đi dạo trên bãi biển. Dưới đây là phân tích chi tiết về lý do tại sao cá mập lại là sinh vật kỳ lạ nhất (và hấp dẫn nhất) dưới đại dương.
1. Về cơ bản chỉ là sụn và giấy nhám
Hãy làm rõ một điều: cá mập hoàn toàn không có xương sống. Dù sao thì cũng không có xương cứng.
Chúng thuộc một nhóm cá đặc biệt gọi là elasmobranchs (cá sụn, cùng với cá đuối và cá đuối vây hở), nghĩa là bộ xương của chúng được làm bằng sụn. Đúng vậy, chính là lớp sụn trong suốt, mềm dẻo tạo nên tai và chóp mũi của bạn! Khung xương siêu nhẹ này, kết hợp với lá gan khổng lồ chứa đầy dầu mật độ thấp, hoạt động như một hệ thống phao nổi tích hợp để giữ chúng nổi trên mặt nước.
- Chờ đã, làm thế nào chúng trở thành hóa thạch? Ngay cả khi không có xương, cá mập vẫn để lại hóa thạch. Khi già đi, chúng lắng đọng muối canxi vào sụn để làm cho nó cứng cáp hơn, khiến hàm của chúng có cảm giác nặng và chắc như xương.
- Băng chuyền tử thần: Răng cá mập có men răng, nghĩa là chúng cũng xuất hiện trong hồ sơ hóa thạch. Và chúng có rất nhiều răng. Bởi vì răng của chúng bám nhẹ vào sụn, chúng rụng liên tục. Một con cá mập trắng lớn có thể mất tới 35.000 chiếc răng trong suốt cuộc đời! May mắn thay, chúng có nhiều hàng răng hoạt động giống như một băng chuyền sinh học—khi một chiếc răng rụng, một chiếc răng mới sẽ trượt lên thay thế trong vòng vỏn vẹn 24 giờ.
- Đừng vuốt ve chúng: Da cá mập khi sờ vào có cảm giác y hệt như giấy nhám. Nó được bao phủ bởi các cấu trúc nhỏ xíu, giống như răng gọi là vảy tấm (placoid scales) hướng về phía sau để giảm ma sát của nước. Theo nghĩa đen, chúng được bao phủ bởi răng.
2. Siêu giác quan và… Quầy Salad?
Bạn có thể biết rằng cá mập trắng lớn có thể ngửi thấy một giọt máu trong 25 gallon (khoảng 95 lít) nước, nhưng bộ công cụ giác quan của cá mập còn kỳ lạ hơn thế nhiều.
- Kính nhìn ban đêm: Hầu hết cá mập đều có thị lực màu sắc tuyệt vời và có thể nhìn hoàn hảo trong bóng tối. Phía sau nhãn cầu của chúng có một lớp mô phản xạ gọi là tapetum, biến chúng thành những thợ săn kiệt xuất trong điều kiện thiếu sáng.
- Cảm giác điện: Cá mập sở hữu các cơ quan đặc biệt gọi là ampullae of Lorenzini (bóng Lorenzini) cho phép chúng cảm nhận các điện trường cực nhỏ phát ra từ các sinh vật sống. Một con cá mập trắng lớn có thể phát hiện ra một điện tích yếu tới một phần triệu vôn, nghĩa là chúng có thể nhắm thẳng vào một con cá đang ẩn nấp mà chúng thậm chí không thể nhìn hay ngửi thấy.
- Tầm nhìn 360°: Nhờ chiếc đầu trông vô cùng ngớ ngẩn, cá mập búa có tầm nhìn hai mắt tuyệt vời. Bằng cách lắc lư đầu từ bên này sang bên kia khi bơi, chúng có thể nhìn 360 độ—trên, dưới và ngay phía sau. Chúc may mắn nếu bạn muốn lẻn ra sau lưng chúng!
Nhưng chúng ăn gì với tất cả những siêu giác quan này? Không như bạn nghĩ đâu!
- Những kẻ ăn chay tình cờ: Cá mập đầu nón (bonnethead) là cỗ máy ăn rau xanh. Cỏ biển chiếm hơn một nửa chế độ ăn của chúng! Các nhà khoa học vẫn đang tranh luận xem liệu chúng cố tình ăn món salad này hay chỉ vô tình hút chúng vào khi săn cua, nhưng dù thế nào đi nữa, chúng có một hệ tiêu hóa chuyên biệt để hấp thụ các chất dinh dưỡng từ thực vật.
- Những kẻ kén ăn: Cá mập trắng lớn có 300 chiếc răng hình tam giác, nhưng con người không có trong thực đơn của chúng. Khi cá mập trắng lớn cắn người, chúng hầu như luôn nhả chúng ta ra. Như nhà khoa học Natanson đã nói: “Giống như thể bạn cầm một thức uống lên với suy nghĩ đó là nước ngọt, nhưng hóa ra lại là cà phê—bleh!”
3. Những kẻ phá kỷ lục và những kẻ kỳ lạ
Cá mập từ chối tuân theo các quy tắc hành vi thông thường của loài cá.
- Những gã khổng lồ: Cá nhám voi là loài cá lớn nhất đại dương, phát triển tới 12,2 mét và nặng tới 40 tấn. Cá nhám phơi nắng giành huy chương bạc với chiều dài 32 feet (gần 10 mét) và nặng hơn 5 tấn.
- Kẻ hack nước ngọt: Hầu hết cá mập sẽ chết khi ra khỏi vùng nước mặn. Tuy nhiên, cá mập bò đã tái cấu trúc hoàn toàn thận và các tuyến ở đuôi để tích trữ muối, cho phép chúng thoải mái đi dạo quanh các con sông nước ngọt.
- Những kẻ lãng mạn phát sáng trong bóng tối: Sâu dưới đại dương, cá nhám mèo chuỗi (chain catshark) hấp thụ ánh sáng xanh lam và phản chiếu lại thành ánh sáng xanh lục rực rỡ. Chúng có các thụ thể mắt đặc biệt chỉ để nhìn thấy ánh sáng này, và vì các kiểu phát sáng khác nhau giữa con đực và con cái, các nhà khoa học cho rằng những con cá mập nhút nhát này đang sử dụng nó để tán tỉnh nhau.
- Những kẻ cuồng tín theo mặt trăng: Cá mập san hô xám ở Micronesia đồng bộ hóa lịch trình của chúng với mặt trăng. Trong những đêm trăng tròn, chúng lặn sâu hơn đáng kể so với bất kỳ thời điểm nào khác trong tháng, có thể là để theo đuôi con mồi xuống đáy sâu.
Chờ đã… Bạn vừa nói Cá mập đi bộ á?
Đúng vậy. Cá mập cầu vai (epaulette shark – hay còn gọi là “cá mập đi bộ”) sử dụng vây trước để thong thả bước đi trên bãi biển khô ráo! Chúng có thể dạo bước tới 100 feet (30 mét) trên cát để tìm kiếm những con cua bị mắc kẹt do thủy triều rút. Nhưng đừng hoảng sợ—chúng có thể thoải mái sống sót bên ngoài mặt nước tới một giờ đồng hồ.
4. Ngừng việc mang tiếng xấu cho chúng
Bất chấp tiếng tăm đáng sợ của mình, hầu hết cá mập hoàn toàn vô hại đối với con người. Chúng hiếm khi tấn công người.
Nếu có, cá mập mới là kẻ phải khiếp sợ chúng ta. Các hoạt động của con người đe dọa nhiều loài cá mập, và con người giết tới 100 triệu con cá mập mỗi năm, phần lớn là do đánh bắt quá mức nghiêm trọng để đáp ứng nhu cầu súp vây cá mập.
Vì vậy, lần tới khi bạn nghĩ về cá mập, đừng hình dung về một kẻ ăn thịt người vô tri. Hãy tưởng tượng một con cá không có xương, phát sáng, thích ăn salad và có thể chỉ đang đi dạo lúc nửa đêm trên bãi biển.